Een stap vooruit in cultureel herstel: teruggave van Indonesische objecten
De terugkeer van cultuurgoederen naar hun land van herkomst is een onderwerp dat steeds meer aandacht krijgt binnen de Nederlandse samenleving en het bedrijfsleven. Recent heeft Nederland besloten om twee bijzondere objecten uit de collectie van het Wereldmuseum terug te geven aan Indonesië. Dit besluit sluit aan bij een bredere beweging om historische onrechtvaardigheden uit het koloniale verleden te herstellen. In deze blog bespreek ik niet alleen de feiten rondom deze teruggave, maar ook wat dit betekent voor cultuurinstellingen, bedrijven en professionals die zich bezighouden met erfgoed, internationalisering en maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Wat wordt teruggegeven en waarom?
De twee objecten die Nederland teruggeeft aan Indonesië zijn een beeld van de god Shiva uit de 13de eeuw en een steen met een inscriptie, bekend als de Prasasti Damalung. Beide stukken zijn in de 19de eeuw zonder toestemming uit Indonesië meegenomen en maken al lange tijd deel uit van de collectie van het Wereldmuseum. Daarnaast geeft de gemeente Rotterdam een bijzondere koran terug, die ooit werd buitgemaakt bij plunderingen in het huis van de Acehse verzetsleider Teuku Umar (1854-1899) door Nederlandse militairen. Dit zijn stuk voor stuk waardevolle cultuurgoederen die hun oorsprong vinden in Indonesië en daarom terugkeren naar het Museum Nasional Indonesia in Jakarta.
Deze teruggave is niet zomaar een symbolische daad. Het is onderdeel van een zorgvuldig proces waarin herkomstonderzoek centraal staat en waarbij samenwerking tussen Nederlandse en Indonesische partijen cruciaal is. De Commissie Koloniale Collecties heeft op basis van dit onderzoek geadviseerd om deze objecten terug te geven, met als doel het herstel van historisch onrecht.
Overzicht van teruggegeven objecten en herkomst
| Object | Herkomst | Periode van ontvreemding | Huidige locatie | Bestemming |
|---|---|---|---|---|
| Beeld van god Shiva | Indonesië | 19de eeuw | Wereldmuseum | Museum Nasional Indonesia, Jakarta |
| Prasasti Damalung (steen met inscriptie) | Indonesië | 19de eeuw | Wereldmuseum | Museum Nasional Indonesia, Jakarta |
| Koran uit Aceh | Indonesië (huis Teuku Umar) | 19de eeuw | Wereldmuseum Rotterdam | Indonesië |
De rol van samenwerking en beleid bij teruggave
De teruggave van deze cultuurgoederen is het resultaat van een intensief samenwerkingsproces. Het Wereldmuseum voerde een grondig herkomstonderzoek uit, waarbij ook Indonesische partners vanaf het begin nauw betrokken waren. Dit sluit aan bij het Nederlandse beleid voor koloniale collecties, dat erop gericht is om cultuurgoederen die onvrijwillig zijn weggenomen tijdens de koloniale periode terug te geven aan de landen van herkomst.
De Commissie Koloniale Collecties speelt een belangrijke rol in dit proces. Zij beoordelen teruggaveverzoeken van landen en adviseren op onafhankelijke wijze over de juiste aanpak. Dit waarborgt dat terugkeer op een transparante en respectvolle manier verloopt. De ondertekening van de overdrachtsovereenkomst op 31 maart, op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, markeert een formeel hoogtepunt. Hierbij waren ambassadeur Laurentius Amrih Jinangkung en directeur-generaal Cultuur en Media Youssef Louakili betrokken.
Belangrijke elementen van het teruggaveproces
- Herkomstonderzoek door musea en onderzoeksinstellingen
- Advies en beoordeling door onafhankelijke commissies
- Nauw overleg met vertegenwoordigers van het land van herkomst
- Formele overdrachtsovereenkomsten en ceremonies
- Beleid gericht op herstel van historisch onrecht
Wat betekent dit voor musea en bedrijven in Nederland?
Voor musea, culturele instellingen en bedrijven die betrokken zijn bij erfgoedbeheer en internationalisering biedt deze ontwikkeling waardevolle inzichten. Het teruggeven van objecten vraagt om een open houding, transparantie en een goed procesmanagement. Bovendien biedt het kansen om de relatie met internationale partners te versterken en maatschappelijke verantwoordelijkheid te tonen.
Een praktijkvoorbeeld komt uit de museumsector in Nederland. Het Naturalis Biodiversity Center besloot in september 2025 om de Dubois-collectie terug te geven aan Indonesië, een beslissing die voortkwam uit vergelijkbare herkomstonderzoeken en adviezen. In december 2025 volgden al vier belangrijke topstukken, waaronder een schedelkapje, die eveneens werden teruggegeven. Deze voorbeelden laten zien dat het proces van teruggave niet alleen gaat om het overdragen van objecten, maar ook om het opbouwen van vertrouwen en samenwerking.
Voor bedrijven die actief zijn in internationaal zakendoen of culturele projecten kunnen deze ontwikkelingen ook relevant zijn. Het bewust omgaan met het verleden, inclusief het erkennen van koloniale geschiedenis, kan bijdragen aan een betere reputatie en duurzame relaties. Daarbij helpt het om interne kennis te vergroten over ethische vraagstukken rondom cultureel erfgoed en internationale handel.
Praktische tips voor organisaties
- Onderzoek de herkomst van kunst- en cultuurgoederen binnen uw collectie of bedrijf
- Werk samen met experts en onafhankelijke commissies om ethische kwesties aan te pakken
- Zorg voor open communicatie met internationale partners en gemeenschappen
- Integreer beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen rondom erfgoed
- Gebruik teruggaveprocessen als kans voor educatie en dialoog
Terugkeer van collectiestukken uit het Wereldmuseum naar Indonesië
De terugkeer van deze drie Indonesische cultuurgoederen uit het Wereldmuseum en de gemeente Rotterdam is een concrete uiting van het Nederlandse beleid om koloniale collecties te herwaarderen en waar mogelijk terug te geven. Dit is inmiddels de vierde teruggave aan Indonesië binnen dit beleid en volgt op eerdere belangrijke beslissingen, zoals de teruggave van de Dubois-collectie en topstukken uit Naturalis.
De symboliek van deze terugkeer is groot. Het laat zien dat Nederland verantwoordelijkheid neemt voor het verleden en samen met Indonesië werkt aan het herstel van cultureel erfgoed. Voor het Wereldmuseum en andere betrokken instellingen is dit ook een moment om hun collecties kritisch te bekijken en vanuit een nieuwe, gezamenlijke visie te opereren.
Deze ontwikkeling onderstreept dat het beheren van erfgoed niet alleen draait om bewaren, maar ook om verbinden. Het is een uitnodiging aan musea, overheden en bedrijven om actief bij te dragen aan een rechtvaardige omgang met het verleden en een duurzame toekomst voor cultureel erfgoed wereldwijd.
Bron: www.rijksoverheid.nl (31-03-2026)
Op businessgids.nl schrijf ik over zakelijk nieuws, deel ik achtergronden en geef ik praktische informatie vanuit mijn ervaring en interesse in de zakelijke wereld. Van inflatie tot vakbond & van receptie tot directie.
